Światowe dziedzictwo

Lista Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO to rejestr najcenniejszych zabytków, zespołów i miejsc zabytkowych, pomników przyrody oraz obszarów chronionych.

Podczas konferencji w Sztokholmie w 1972 r. ONZ podjęła rezolucję w sprawie uruchomienia międzynarodowego systemu ochrony światowej spuścizny kulturalnej i naturalnej.
W tym samym roku w Paryżu przyjęto tekst Konwencji o Ochronie Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego. Polska ratyfikowała ją w 1978 r. Lista Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO prowadzona jest w ramach wypełniania tej konwencji przez Komitet Dziedzictwa Światowego UNESCO.
W 1978 r., jako pierwsze obiekty z Polski, na Listę zostały wpisane Kraków i Wieliczka.
Lista Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO w marcu 2005 r. obejmowała 788 obiektów w 134 krajach, w tym 611 obiektów dziedzictwa kulturalnego, 154 przyrodniczego i 23 mieszane.

::Stare Miasto w Krakowie (1978)

Stare Miasto w Krakowie zostało wpisane na Listę już podczas drugiej sesji Komitetu Dziedzictwa Światowego UNESCO.
To XIII-wieczne miasto kupieckie ma największy w Europie rynek, liczne zabytkowe kamienice, pałace i kościoły. Zachowały się także fragmenty XIV-wiecznych murów miejskich, żydowska dzielnica Kazimierz, gmachy Uniwersytetu Jagiellońskiego,a na Wawelu stoi gotycka katedra, w której pochowani są władcy Polski, oraz rensesansowy Zamek Królewski.
„Cracovia totius Poloniae urbs celeberrima” – „Kraków, całej Polski miasto najsławniejsze” – w 2007 r. będzie obchodził 750-lecie nadania praw miejskich. Nie znaczy to, że dawna stolica Polski powstała w XIII w. Miasto istniało już od dawna, jego początków trzeba szukać w legendach, których śladem
są kopce Kraka i Wandy. Książę Bolesław Wstydliwy, który 5 czerwca 1257 r. wydał przywilej lokacyjny, nadał tylko Krakowowi nowe prawa i ustalił nowe zasady jego funkcjonowania.

Położenie: Kraków, woj. małopolskie
Kontakt: Małopolskie Centrum Informacji Turystycznej, Rynek Główny 1/3 (Sukiennice od strony kościoła Mariackiego), tel. (12) 421 77 06

::Zabytkowa kopalnia soli w Wieliczce (1978)

Historia warzenia soli jest najdłuższa w Europie i sięga środkowego neolitu (ok. 3500 lat p.n.e.). Sól wydobywano tu bez przerwy od XIII do XX w.
W uzasadnieniu wpisu kopalni na Listę UNESCO napisano:
„Jej oryginalne wyrobiska ilustrują wszystkie etapy rozwoju techniki górniczej w poszczególnych epokach historycznych. (...) Do niespotykanych w skali światowej należą obiekty sztuki górniczej reprezentowane przez rzeźby w soli i całe kaplice podziemne z bogatym wystrojem wnętrz.”
W ciągu siedmiu wieków wyeksploatowano ok. 7,5 mln m3 podziemnych wyrobisk na dziewięciu poziomach (64–327 m głębokości). Powstało 2040 komór, ponad 300 km chodników, 26 szybów i ok. 180 szybików łączących różne poziomy.

Położenie: Wieliczka, woj. małopolskie, pow. wielicki
Kontakt: Kopalnia Soli „Wieliczka” Trasa Turystyczna Sp. z o.o., ul. Daniłowicza 10, tel. (12) 278 73 02

 

::Obóz koncentracyjny Auschwitz w Oświęcimiu (1979)

Auschwitz-Birkenau, największy obóz koncentracyjny III Rzeszy, tworzą ogrodzenia, druty kolczaste, budki strażnicze, baraki, szubienice, komory gazowe i piece krematoryjne. Jest świadectwem ludobójstwa hitlerowskiego i symbolem okrucieństwa człowieka wobec człowieka, którym naznaczony jest XX wiek.
W obozie systematycznie głodzono, torturowano i wymordowano 1,5 mln ludzi, w większości Żydów.
Muzeum Auschwitz-Birkenau powstało w 1947 r. Na jego terenie znajduje się 155 obiektów, w tym 31 murowanych budynków piętrowych, 30 murowanych baraków, 21 drewnianych baraków,
36 drewnianych wież wartowniczych oraz przedmioty pomordowanych i prace plastyczne wykonane przez więźniów.

Położenie: woj. małopolskie, pow. oświęcimski
Kontakt: Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, ul. Więźniów Oświęcimia 20, tel. (33) 844 81 02

::Puszcza Białowieska/Białowieżskaja Puszcza (1979/1992)

Białowieski Park Narodowy jest jedynym polskim obiektem przyrodniczym na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego. W 1992 r. UNESCO rozszerzyło granice obiektu Światowego Dziedzictwa Ludzkości na przyległą do polskiego parku, objętą ochroną ścisłą, część Białoruskiego Parku Narodowego „Biełowieżskaja Puszcza”, tworząc polsko-białoruski transgraniczny Obiekt Dziedzictwa Światowego. Puszcza Białowieska jest ostatnim na niżu Europy naturalnym ekosystemem leśnym w strefie lasów liściastych i mieszanych z niespotykanym bogactwem form
i gatunków. Żyją tutaj wilki, rysie, wydry i gatunek, który udało się ponownie wprowadzić na tereny parku – żubr europejski.

Położenie: Białowieża, woj.podlaskie, pow. hajnowski
Kontakt: Białowieski Park Narodowy, Park Pałacowy 11, Białowieża, tel. (85) 681 23 06

::Stare Miasto w Warszawie (1980)

Położenie: woj. mazowieckie, Warszawa
Kontakt: IT – Stołeczne Biuro Informacji i Promocji Turystycznej,
tel. (22) 94-31, Punkty IT: Dworzec Zachodni PKS (obok kas) Al. Jerozolimskie 144, Dworzec Centralny PKP (hala główna) Al. Jerozolimskie 54, Międzynarodowy Port Lotniczy im. F. Chopina (hala przylotów) ul. Żwirki i Wigury 1 (czynna w sezonie letnim maj–wrzesień)

::Stare Miasto w Zamościu (1992)

Miasto, założone w XVI w. przez kanclerza Jana Zamoyskiego na szlaku handlowym łączącym Europę Zachodnią i Północną z Morzem Czarnym, zostało zbudowane w szczerym polu, zgodnie
z urbanistycznym i architektonicznym planem projektanta Bernardo Morando z Padwy. Jest doskonałym przykładem miasta renesansowego (wzorowanego na włoskim modelu miasta idealnego). Zachował się tutaj pierwotny plan zabudowy, fortyfikacje oraz budowle łączące włoskie i środkowoeuropejskie tradycje architektoniczne. Wizytówką Zamościa jest ukoronowany attyką Ratusz z wysoką na 52 m wieżą zegarową i reprezentacyjnymi, szerokimi wachlarzowymi schodami frontowymi.

Położenie: woj. lubelskie, pow. Zamość (grodzki)
Kontakt: Zamojski Ośrodek Informacji Turystycznej, Rynek Wielki 13 (Ratusz), tel. (84) 639 22 92

::Średniowieczny zespół miejski w Toruniu (1997)

W tym lokowanym w 1233 r. przez Krzyżaków mieście zachował się bez zmian średniowieczny układ urbanistyczny. Miasto, członek Hanzy, zdobyło znaczącą pozycję w handlu. O jego bogactwie przypominają okazałe budowle z XIV i XV w. na Starym i Nowym Mieście. Dominuje tu gotyk – w tym stylu wzniesiono ratusz, liczne kościoły, kamienice, nadwiślańskie spichrze, mury obronne, baszty. Taki też był krzyżacki zamek, zburzony w 1454 r., po którym zachowały się ruiny. Powszechnie znana jest 15-metrowa Krzywa Wieża, odchylona od pionu o 1,4 m.

Położenie: woj. kujawsko-pomorskie, pow. Toruń (grodzki)
Kontakt: IT, Rynek Staromiejski 25, tel. (56) 621 09 31

::Zamek krzyżacki w Malborku (1997)

Wzniesiona na przełomie XIII i XIV w. warownia zakonu krzyżackiego jest najpotężniejszą gotycką ceglaną twierdzą Europy. Od 1309 r. była siedzibą wielkiego mistrza, którą przeniesiono tu z Wenecji. Zakonna twierdza składa się z trzech zamków: Wysokiego – najsilniej umocnionego, Średniego – stanowiącego rezydencję wielkiego mistrza i Niskiego – zwanego także Przedzamczem, gdzie mieściły się zabudowania gospodarcze, magazyny, spichrze. W ciągu wieków, po przejęciu Malborka przez władców Polski, zamek popadał w ruinę. Został odrestaurowany na przełomie XIX i XX w. oraz ponownie po zniszczeniach II wojny światowej.

Położenie: woj. pomorskie, pow. malborski
Kontakt: Muzeum Zamkowe w Malborku, ul. Starościńska 1, tel. (55) 647 08 00

::Manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy w Kalwarii Zebrzydowskiej (1999)

Sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej, powstałe na początku XVII w. jako fundacja Mikołaja Zebrzydowskiego, jest jednym z najciekawszych w Polsce założeń krajobrazowo-architektonicznych (prawie niezmienione od XVII w.) i jednym z najpopularniejszych celów pielgrzymek. Kilkudziesięciotysięczne rzesze przybywają podziwiać Chwalebne Misterium Pańskie w Wielkim Tygodniu oraz Misterium Pogrzebu i Triumfu Matki Bożej w sierpniu.
W skład sanktuarium wchodzi barokowa bazylika z cudownym obrazem Matki Bożej Kalwaryjskiej, klasztor, zespół barokowych i manierystycznych kościołów i kaplic, wkomponowanych w krajobraz beskidzki i nazwanych dróżkami kalwaryjskimi.

Położenie: woj. małopolskie, pow. wadowicki
Kontakt: Klasztor oo. Bernardynów, ul. Bernardyńska 46, 34-130 Kalwaria Zebrzydowska, furta klasztorna: tel. (33) 876 63 04; Dom Pielgrzyma: tel. (33) 876 55 39

::Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy (2001)

Położenie: woj. dolnośląskie, powiaty jaworski i świdnicki
Kontakt: IT w Świdnicy ul. Wewnętrzna 2 (Rynek), tel. (74) 852 02 98; Urząd Miejski w Jaworze, ul. Rynek 1, tel. (76) 870 22 01

::Drewniane kościoły południowej Małopolski – Binarowa, Blizne, Dębno, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa (2003)

Drewniane kościoły południowej Małopolski są wyjątkowym przykładem tradycji budowlanych średniowiecznych kościołów rzymskokatolickich. W ich budowie wykorzystano technikę polegającą na poziomym ułożeniu pni, rozpowszechnioną w Europie Północnej i Wschodniej. Powstały dzięki fundacjom rodzin szlacheckich – Binarowa (ok. 1500 r.), Blizne (poł. XV w.), Dębno (oficjalnie 1335 r., ale prawdopodobnie wcześniej), Haczów (XIV/XV w.), Lipnica Murowana (koniec XV w.), Sękowa (1520 r.). Pieczołowicie odrestaurowane, są skarbnicami dawnych malowideł i gotyckich rzeźb (czasem zastąpionych kopiami).

Położenie: woj. małopolskie, pow. bocheński (Lipnica Murowana), gorlicki (Binarowa, Sękowa), nowotarski (Dębno); woj. podkarpackie, pow. brzozowski (Blizne, Haczów)
Kontakt: Małopolskie Centrum IT, Rynek Główny 1/3 (Sukiennice od strony kościoła Mariackiego), tel. (12) 421 77 06

::Park Mużakowski (2004)

Jeden z najznakomitszych przykładów sztuki ogrodowej XIX w. w Europie został stworzony w l. 1815–45 przez pruskiego arystokratę księcia Hermana von Pückler-Muskau, właściciela dóbr mużakowskich od 1811 r. Park Mużakowski położony jest w dolinie Nysy Łużyckiej po obu stronach rzeki, wzdłuż której przebiega granica polsko-niemiecka. Jego powierzchnia wynosi ok. 1000 ha,
w tym ok. 800 ha po stronie polskiej. Książę pragnął, by park objął powierzchnię aż 12 km2 i sięgnął miasteczka Łęknica. Nie udało mu się wykonać tych planów, ale na zrealizowanym obszarze parku nie można zobaczyć niczego, co przed prawie dwoma wiekami nie zostało zaplanowane przez tego arystokratę.
Park zapoczątkował nowe podejście w projektowaniu krajobrazu i wpłynął na rozwój architektury krajobrazu w Europie i Ameryce. Zaprojektowany jako „obraz malowany za pomocą roślin”, wykorzystywał miejscową roślinność, by podkreślić piękno krajobrazu. Według Pücklera park miał stanowić związek wszystkich przejawów natury i kultury: tworzyć go miało miasto, podmiejskie wsie, rolnictwo, przemysł, łąki, rzeki i stawy. Miał stać się idealnym wyrazem połączenia natury, kultury, techniki i ludzkiego ducha.

Położenie: woj. lubuskie, pow. żarski
Kontakt: Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Łęknicy, ul. Wojska Polskiego 2, tel. (68) 375 34 75